Uyanan Gençlik

Son İletiler

Sayfa: [1] 2 3 4 5 6 ... 10
1
İşletim Sistemleri / Mac OS İşletim Sistemi Kullanımı
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 17:50:43 »
Başlangıçta genellikle grafik ve animasyon üzerine yoğunlaşan kullanıcılar tarafından tercih
edilen, Macintosh İşletim Sistemi, kısaca Mac OS, ilk olarak 24 Ocak 1984 tarihinde
Apple şirketi tarafından piyasaya sürülmüş ticari bir işletim sistemidir. Bugün artık Mac’
ın geniş ürün yelpazesi nedeniyle kullanımı da yaygınlaşmıştır. Bu işletim sistemi yasal
olarak Apple marka bilgisayarlara uyumlu çalışmaktadır ve firma tarafından satılan bilgisayarlar
üzerinde kurulu olarak kullanıcıya gelir. Bir diğer deyişle bu işletim sistemi ayrıca
satın alınmaz ve firma tarafından üretilmeyen cihazlara kurulumu da önerilmez. Diğer
taraftan Apple tarafından üretilen bilgisayarlara Windows gibi farklı bir işletim sistemini
kurmak mümkündür.

Apple firması son olarak OS X (X Romen rakamında 10 anlamında) işletim sistemi sürü-
münü geliştirmesine rağmen bu bölümde yaygın olarak kullanılan Mac OS işletim sistemi
tanıtılacaktır.

Mac OS anlatılırken yaygın olarak kullanılacak kavram ve tanımlar aşağıda sıralanmıştır.

Fareye tıklama: Farenin sol tuşuna tıklamayı ifade eder.
Sağ Tıklama: Farenin sağ tuşuna tıklamadır.
Çift tıklama: Farenin sol tuşuna hızlı bir şekilde iki defa basmadır.
Sürükleme: Sol fare düğmesini basılı tutarak fare imlecini hareket ettirmektedir.

Masaüstü Bileşenleri
Windows işletim sisteminde gördüğümüz gibi Mac OS işletim sistemi de açıldığında eğer
sisteme bir kullanıcı tanıtılmış ise karşınıza gelen ilk ekran kullanıcı parolası girilecek
bir açılış ekranıdır. Ardından, uygulama pencereleri, sürücüler (sabit ve çı-
kartılabilir), klasör ve dosyaları kapsayan Mac OS masaüstü alanı görünecektir (Şekil
1.20). Mac işletim sisteminde ekranın en üstündeki yatay çubuk Menü Çubuğu
olarak adlandırılır. Bu çubuğun en solunda Apple logosu yanında etkin uygulama
menüsü ve en sağında bildirim alanı bulunur. Masaüstünün alt bölümünde İngilizce’ de Dock olarak adlandırılan bilgisayardaki uygulamalara hızlı erişim sağlayan bir menü yer alır.

Ana ekran içindeyse sabit disk sürücüsü, harici bellekler, klasör ve dosyalar bulunur.

Hatırlarsanız, Windows işletim sisteminde açtığınız herhangi bir program, dosya ya
da klasör ekranınızda pencere diye adlandırılan bir çerçeve içinde görülür ve işletim sistemi
de adını bu çalışma düzeninden almıştır. Mac işletim sisteminde ise kilit öğe menü
çubuğudur. Bu çubuğun ne olduğunu anlamak, Mac OS’ u etkili bir şekilde kullanmamız
açısından oldukça önemlidir. Bu çubuk üstünde iki tane sabit ikon bulunur: En soldaki
Apple Logosu ve en sağda üzerine tıkladığınızda arama kutusu açılan Büyüteç Logosu.

Apple Menü:
Apple logosuna tıklandığınızda açılan Apple menüsü içinde bilgisayarın en
temel fonksiyonları yer alır. Bunlar; Yazılım Güncelleme, Sistem Tercihleri, Dock (Uygulamalara
Hızlı Erişim Menüsü), Uyut, Yeniden Başlat, Sistemi Kapat gibi seçeneklerdir.

Etkin Uygulama Menüsü:
Menü çubuğu üzerinde Apple logosunun sağındaki simgeler
o anda kullanılan uygulamaya göre değişkenlik gösteren Etkin Uygulama Menüsü olarak adlandırılır. Windows kullanıcıları için şöyle açıklamak da fayda var: Etkin uygulamalar menüsü
Windows’ ta her açtığımız pencerenin üstündeki menü çubuğuna oldukça benzer bir yapıdadır.
Mac işletim sisteminde her program açıldığında ayrı bir pencere görünümü yerine masaüstündeki
bu menü çubuğu aynı işlevi görür. Mac OS’ ta hangi programı kullanıyorsanız masaüstünde
varsayılan üst menü kullandığınız uygulamanın menülerine dönüşür. Apple logosunun
hemen yanında çalıştırdığınız uygulamanın adı kalın harflerle gösterilir (iTunes, Safari, iPhoto
gibi).

Bildirim Alanı:
Menü çubuğunun sağ tarafı olarak adlandırılan Bildirim Alanı simgeleri
ise etkin uygulamalar menüsünün tersine daha az değişken olmakla birlikte, kullanıma göre
kalabalıklaşabilen bir alandır. Bu alanda az önce belirtildiği gibi en sağda büyüteç logosu
(Spotlight) bilgisayarımızda kapsamlı arama yapmamızı sağlayan bölümdür.

Arama kutusundan başka menü çubuğunun sağ üst kısmında başka simgeler de
mevcuttur. Bunlar tarih ve saat, ağ bağlantı durumu, ses kontrolü, batarya göstergesi, Bluetooth,
kullanıcı adı gibi simgelerdir. Bu alana isteğe bağlı olarak başka simgeler eklenebilir.

Uygulamalara Hızlı Erişim Menüsü (Dock):
Ekranının alt kısmında görünen Uygulamalara Hızlı Erişim Menüsü (Dock) sıklıkla kullanılan uygulamalara, klasörlere ve dosyalara hızlı erişim sağlayan bir alandır. Menü her ne kadar Mac ekranının alt bölümde bulunsa da, isteğe bağlı olarak Dock’ u fareyle tutup, sürükleyerek ekranın sağ veya sol kenarına da yerleştirilebilirsiniz. Bu alandaki öğeler tek tıklama ile çalışır. Bu bölümü Windows’ ta Başlat veya Hızlı Başlat menülerine benzetebiliriz.

Kullanıcının açtığı ve simge durumunda küçülttüğü programlar Dock üzerinde yan
yana dizilidir. Bu alanda bulunan ve sık kullanıma bağlı olarak içinde birden fazla dosya
barındıran klasörler “yığınlar” olarak adlandırılır. Bir yığını tıkladığınızda klasör içindeki
öğe sayısına bağlı olarak yığın, yelpaze veya ızgara şeklinde serpilerek açılır.

Dock’ un boyut, konum ve benzeri özelliklerini kişiselleştirebilirsiniz. Bunun için,
Apple menüden Dock ve açılan menüden tercihlerinden birini (gizlemeyi aç, büyütmeyi
aç, vb.) seçmeniz gerekir. Örneğin; Büyütmeyi Aç seçeneğini tıkladığınızda, bunu denemek
için imleci Dock’ un yakınına getirin. Bu seçenekteyken Dock’ taki hangi uygulamaya
imleci getirirseniz o simge büyüyecektir. Bu tercihinizi değiştirmek için tekrar Dock
tercihlerine gelerek Büyütmeyi Kapat seçeneğini tıklamalısınız. Dock’ a yeni bir öğe eklemek
istediğinizde öğeye sol tıklayıp, basılı tutarak Dock üzerine sürükleyin. İşlem sonunda
öğenin simgesi Dock’ a yerleşecektir. İstediğiniz bir öğeyi Dock’ tan kaldırmak için
öğeyi tutarak Dock’ un dışına sürüklemeniz gerekir. Atmak istediğiniz öğenin simgesinin
üstünde bir duman bulutu görüntüsü belirecektir. Masaüstünde boş bir alana bıraktığınızda
öğe pu şeklinde bir sesle kaybolacaktır. Endişelenmeyin, bu işlem öğeyi bilgisayardan
değil sadece hızlı erişim menüsünden silecektir.

Bu menüde en sık kullanılan simgeler; Mac OS işletim sistemi gezgini olan Finder,
Sistem Tercihleri ve Çöp Kutusudur. Şimdi bunları tanıyalım.
Finder (Mac OS Gezgini): Windows Gezgini gibi Finder (arayıcı), Mac bilgisayarda
sürücülere, uygulamalara, dosyalara ve klasörlere erişim ve bunlar arasında gezinmeyi sağ-
layan ve tüm öğeleri düzenli tutmaya yardımcı olan bir araçtır. Bunların dışında Finder’ ı
istediğiniz öğeleri aramak, istemediğiniz dosyaları silmek ve benzeri işler için de kullanabilirsiniz.
Finder’ ı açmak için alt menüdeki Finder (gülen mavi surat) simgesine tıklamanız
yeterlidir. Karşınıza çıkan ilk pencere Tüm Dosyalarım penceresidir. Tüm dosyalarım
penceresi Mac’ deki tüm belgeleri gösteren özel bir penceredir. Şekilde görüldüğü
gibi sol sütunda, bilgisayarda bulunan sürücüler (sabit ve harici), klasör ve uygulamalar
sıralanmıştır. Ortadaki sütunda, sol sütundan seçmiş olduğunuz öğenin içindekiler görüntülenir.

İsteğe bağlı görüntülenen en sağ sütunda ise orta sütunda seçtiğiniz öğe ve simgesi
görülür. Örneğin, şekilde Mac’ teki Uygulamalar klasöründe yer alan elemanlardan (adres
defteri, hesap makinesi, iPhoto, iTunes, FaceTime vb.) Hesap Makinesi seçilmiş ve pencerenin
sağ kısmında seçilen öğenin görüntüsü ile bilgisayarda kapladığı boyut, erişim tarihi
gibi bilgilere ulaşılabilir.

Finder penceresinin sol sütununda yer alan favori uygulamalara (tüm dosyalarım, air drop,
uygulamalar, vb.) üst menüden “Git” sekmesini tıklayarak da ulaşabilirsiniz.

Pencere Boyutlandırma:
açılan bir pencerenin boyutlarını değiştirme ve kapatma düğmeleri Windows’ un aksine pencerenin sol üst köşesinde bulunmaktadır. Şekilde gösterildiği gibi en soldaki çarpı (X) işareti pencereyi Kapatma ve ortadaki Simge Durumuna Küçültme (-) komutu ise pencereyi simge halinde Dock paneli üzerinde küçülmesini sağlar. Artı (+) ile sembolize edilen Ekranı Kapla komutu, ekranı
kaplamayan bir pencerenin tüm ekrana yayılarak kaplamasını sağlar. Aynı düğmeye tekrar
tıklandığında ise pencere eski halini alır.

Sistem Tercihleri:
Sistem Tercihleri, sistem genelindeki donanım ve yazılıma ilişkin ayarların
kontrol merkezidir. Bu uygulamaya ekranın sol üst köşesindeki Apple menüsünden
veya Dock üzerinde Uygulamalar simgesine tıklayarak erişebilirsiniz. Sistem Tercihleri, Windows’
taki Denetim Masası ile benzer fonksiyonları yerine getirir. Sistem Tercihleri
penceresindeki uygulamalar kişisel, donanıma ilişkin, internet ve kablosuz ağ ve sistem
şeklinde gruplandırılarak verilmiştir. Bu temel grupların içinde yazıcı ayarları, masaüstü ve
ekran koruyucu, ekran çözünürlüğü, klavye ve fare denetimi, ses, güç ayarları, ebeveyn ayarları,
paylaşma ayarları, hesaplar ve diğer pek çok özelliğe ulaşabilir ve değişim yapabilirsiniz.

Dosya ve Klasör İşlemleri
Bu bölümde Mac OS masaüstünde klasör oluşturma, dosya ve klasörleri taşıma ve silme
yöntemlerini açıklayacağız.

Klasör Oluşturma ve Dosya/Klasör Taşıma:
Dosyalarınızı düzenlemek amacıyla klasör
oluşturmak için masaüstünde boş bir alana sağ tıklayıp, Şekil 1.26’ da gösterildiği gibi
açılan menüden Yeni Klasör seçeneğini seçerek klasörünüzü oluşturup ardından adlandı-
rabilirsiniz. Oluşturduğunuz klasör içinde saklamak istediğiniz dosya veya klasörleri seçip,
sol tuş basılı iken dosyalarınızı sürükleyerek klasör içine taşıyabilirsiniz. Windows’ ta
olduğu gibi dosya veya klasörün mevcut konumu ile taşınacağı konum aynı sürücüdeyse
dosyalar eski yerlerinden silinir.

Windows’ tan farklı olarak Mac işletim sisteminde masaüstüne sağ tıklandığında “Dosya
Oluştur” gibi bir seçenek yoktur. Mac OS’ ta ayrıca dosya ve klasör taşımada “Kes/Yapıştır”
seçeneği de bulunmaz. Taşınacak öğeler “Kopyala/Yapıştır” kısayoluyla taşınabilir. Bu durumda
dosyayı eski yerine dönerek silmeniz gerekir.

Klasör içinde depolanan öğeleri görmek için klasöre çift tıklayın. Açtığınız klasörün
adı pencerenin üst kısmında simgesiyle birlikte gösterilir.

Oluşturduğunuz bir dosyayı veya klasörü yeniden adlandırmak isterseniz dosya ve klasörün
ismine fareyle yavaş yavaş iki kere tıklayın. Yazı aktif olduğunda istediğiniz değişimi yapın.
Öğeleri silme: Mac OS’ ta herhangi bir öğeyi silmek için çeşitli yöntemler vardır. Bunlardan
ilki silmek istediğiniz öğeyi seçerek, fareye sağ tıklamaktır.açılan menüden Çöp Sepetine Taşı seçeneğini tıklayarak öğeyi silebilirsiniz (a).

Bir diğer silme yöntemi ise sürekle/bırak şeklindedir. Silinmesi istenen öğeyi sol tuşa basılı
olarak tutup, Dock’ ta yer alan Çöp Sepeti simgesine kadar taşıyıp bırakmanız gerekir (b).
Çöp Sepeti simgesini tıklayarak, silinmek üzere saklanmış öğeleri görebilirsiniz. Sepetin
içindeki öğeleri kalıcı olarak silmek için Çöp Sepeti simgesine sağ tıklayarak Çöpü Boşalt
komutunu seçmeniz yeterlidir. Çöp Sepeti’ ne koyduğunuz bir öğeyi silmekten vazgeçtiğinizde,
bu öğeyi Çöp Sepeti’ nden dışarı çıkararak masaüstüne sürükleyebilirsiniz.

Taşınabilir Disk/Sürücüleri Bilgisayardan Çıkarma Mac OS işletim sisteminde yuvaya takılan harici disk/sürücülerin (USB, HDD, CD/DVD vb.) simgeleri masaüstünde
belirir. Bu aygıtlarla çalışmanızı tamamladığınızda Şekil 1.28’
deki gibi bilgisayardan çıkartmak istediniz sürücü simgesinin
üstüne tıklayıp basılı tutarak sürücüyü Şekildeki gibi Çöp
Sepeti’ ne doğru sürüklemelisiniz. Sepetin üstüne geldiğinizde
öğeyi içine bırakın. Simgenin görüntüsü masaüstünden
kalkar ve bu şekilde sürüyücü bilgisayardan güvenle çıkartmış
olacaksınız.


Bilgisayarı Kapatma

Mac bilgisayarı kapatmak için Apple menüye tıkladığınızda Uyut, Yeniden Başlat, Sistemi
Kapat ve Kullanıcı Oturumunu Kapat şeklinde dört seçenekle karşılaşırsınız.

Uyut seçeneği Windows işletim sisteminde anlatıldığı gibi güçten tasarruf etmek amacıyla
programları durdurarak ekranı karartır. Yeniden Başlat bilgisayarı kapatır ve otomatik olarak
tekrar açar. Sistemi Kapat seçeneği bilgisayarı tamamen kapatır. Kullanıcı Oturumunu
Kapat seçeneği ise programları kapatır ancak bilgisayar hala çalışır durumdadır. Bu esnada
kullanıcının şifre girmesi gereken diyalog kutusu ekranda belirir.
2
İşletim Sistemleri / Windows İşletim Sistemi Kullanımı
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 17:29:44 »
İşletim sistemleri içinde bugün pazar payının neredeyse %90-98’ ini elinde tutan Windows
kişisel bilgisayarlarda en çok tercih edilen işletim sistemidir. Windows ilk olarak
1981 yılında Microsoft firması tarafından piyasaya PC uyumlu MS-DOS (Microsoft Disk
Operating System) (Windows 1.0, 2.0, 2.1x, 3.0, 3.x, vb.) işletim sistemi olarak tanıtıldı.

Zamanla MS-DOS yerini yeni nesil Windows işletim sistemine (Windows 95 ve 98, XP,
Vista, Windows 7 vb.) bırakmıştır.

Masaüstü Bileşenleri
Bilgisayarı çalıştırdığınızda belli bir süre sonra açılış ekranıyla karşılaşırsınız.
Bu ekranda bilgisayarda tanımlı kullanıcı(lar) listelenir. Kullanıcı, varsa şifresi
ile yoksa doğrudan giriş yaptığında karşısına masaüstü ortamı gelecektir.

Masaüstü, işletim sisteminin kullanıcı ile etkileşime girdiği görsel bir arabirim
ortamıdır. Masaüstü sayesinde kullanıcı bilgisayar ortamında yapmak istediği temel
işlemleri gerçekleştirme fırsatı bulur. Bu ortamı gerçek hayatta fiziksel bir zemine
söz gelimi bir ofis masasına benzetebilirsiniz.

Masanızı çalışma esnasında ihtiyacınız duyacağınız araç-gereçlerle
(kalem, not defteri, klasör, dosya, kitaplar,vs.) donattığınızı düşünün.
Masa üstünüzü istediğiniz biçimde özelleştirebilir ve düzenleyebilirsiniz.

Windows masaüstü ortamı da bilgisayar içindeki programlara
(Office, internet, vb.) ulaşabildiğiniz kısa yolların bulunduğu, klasör ve dosyalar oluşturabildiğiniz
veya bunları düzenleyebileceğiniz menülerden oluşan bir ortam sağlar.

Masaüstünün temel bileşenleri; masaüstü simgeleri, görev çubuğu ve bileşenleri ile baş-
lat menüsünden oluşur. Şimdi bu bölümleri sırasıyla tanıyalım.

Masaüstü simgeleri:
Bu simgeler arasında bilgisayarda yüklü programlar, programlara
ait kısayollar, klasör ve dosyalar bulunur. Ayrıca geri dönüşüm kutusu da masaüstü
simgelerinden biridir. Masaüstündeki simgelerin yerlerini değiştirebilirsiniz. Konumunu
değiştirmek istediğiniz simgenin üzerine gelip fareye sol tıklayıp sürükle/bırak yöntemiyle
masaüstünde istediğiniz bir yere taşıyabilirsiniz.

Görev çubuğu:
Masaüstünde ekranın alt tarafı boyunca uzanan bölüm, görev çubuğu
olarak adlandırılır. Bu alan; başlat ve hızlı başlat menülerini, bilgisayarda o an
çalışan programlara ait pencereleri ve sağ alt köşedeki bildirim alanını kapsar.

Görev çubuğuna sağ tıkladığınızda açılan menüde ilk seçenek araç çubuklarıdır (Şekil
1.10). Bu komut seçili olan öğelerin görev çubuğu üzerinde görünmesini sağlar. Araç
çubuklarının altında yer alan üç komut pencereleri basamakla/üst üste göster/yan yana
göster seçenekleri bilgisayarda açık olan programların ekranda nasıl görüneceğini belirler.
Masaüstünü göster seçeneği o anda bilgisayarda açık olan tüm programları görev çubuğuna
atarak masaüstünün görünmesini sağlar. Görev çubuğunun yeri istenirse değiştirilebilir.
Bunun için görev çubuğunun boş bir yerine imleci getirip sol tuşa basılı tutularak
ekran istenen kenarına sürüklenir ve bırakılır. Yalnız bu değişimi yapabilmek için “görev
çubuğunun kilitli” olmaması gerekir. Bu seçeneği kaldırmak için görev çubuğunun boş
bir noktasına gelip sağ tıklayın, açılan menüden görev çubuğunun kilitli olup olmadığını
kontrol edebilirsiniz. Son olarak özellikler seçeneği tıklandığında denetim masası altında
bulunan Görev çubuğu ve başlat menüsü özellikleri ekranı açılır.

Pencereler:
Windows işletim sisteminde herhangi bir programı, dosyayı veya klasörü aç-
tığınızda isminden de anlaşılacağı gibi ekranda her seferinde bir pencere açılır. Şekil 1.11’ de
bir kelime işlemci (Word) belge penceresi görüyorsunuz. Bir pencerenin çevresini sınırlayan
dört çizgiye kenarlık adı verilir. İmleci bu kenarlıklardan herhangi birine getirdiğinizde imleç
çi yönlü ok görünümüne geçecektir. Bu konumdayken fareye tıklayıp basılı tutarak çoğu
pencerenin büyüklüğünü ayarlamak mümkündür. Üst kenarın hemen altında, belgenin ve
programın adının ve/veya simgesinin yer aldığı bölüm başlık çubuğu olarak isimlendirilir.
Başlık çubuğunun sağ üst köşesindeki simgeler, soldan sağa sırasıyla yardım düğmesi (?), şerit
görüntüleme seçenekleri, pencereyi simge durumuna küçültme, ekranı bütünüyle kaplamaönceki
boyut ve pencereyi kapatma seçenekleridir. Bir pencereyi tamamen kapatmak istemiyorsak,
simge durumuna küçült seçeneğini tıklayarak simgenin görev çubuğuna inmesini
sağlarız. Görev çubuğundaki simgeye tıkladığınızda ise pencereyi tekrar eski durumuna getirebilir
yani etkin kılabilirsiniz. Ekranı kapla düğmesine tıkladığınızda, pencere tüm masaüstünü
kaplayacaktır. Önceki boyut düğmesi ise pencereyi orta büyüklükte masaüstüne yerleş-
tirir. Bu durumda masaüstünün geri kalan kısmını ve diğer simgeleri görebilirsiniz. Belge ya
da klasörü kapatmak ya da bir programı sonlandırmak için çarpı (X) işaretini tıklamalısınız.

Herhangi bir programın penceresini kapatmanın bir yolu da klavyede Alt ve F4 tuşlarına birlikte
basmaktır. Yalnız bunu yapmadan önce çalıştığınız belgeyi kaydetmeyi unutmayınız.

Belgeyle başlık çubuğunun altında yer alan bölüm menü çubuğu olarak adlandırılır.
Program komutlarına erişim, menü çubuğundan sağlanır. Menü çubuğunun altında programın
yaygın olarak kullandığı komutları fare tıklaması ile çalıştırmaya yönelik bir dizi
düğme bulunur. Bu bölüm araç çubuğu olarak adlandırılır. Araç çubuğunda biçimlendirme,
çizim ve tablo gibi araçlara ilişkin komutlar bulunur.

Pencerenin en altında ve görev çubuğunun üstünde kelime işlemci ile ilgili bilgilerin
bulunduğu durum çubuğu yer alır. Örneğin; bir kelime işlemci penceresinin durum
çubuğunda, sayfa numarası, sözcük sayımı, dil seçeneği, yakınlaştırma ayarı gibi bilgiler
bulunur. Yakınlaştırma ayarını üzerinde (+) ve (-) işaretlerini tıklayarak çalıştığınız
belgedeki sayfaların görünümünü yakınlaştırıp uzaklaştırabilirsiniz. Bir pencere içeriği
ekranda tam olarak görüntülenmeyebilir. Örneğin; belgeyi yakınlaştırma ayarını kullanarak
büyüttüğünüz durumda pencerenin sağ kenarına dikey kaydırma çubuğu eklenir.
Pencere masaüstünü kaplayacak kadar geniş olmadığında da kaydırma çubuğu eklenir.
Benzer şekilde pencere yeterince geniş olmadığında pencerenin alt kenarında kaydırma
çubuğu belirir. Kaydırma çubuklarının sağ ve sol oklarını tıklayarak, belge içinde aşağı-yukarı ve sola-sağa dolaşabilirsiniz.

Açtığınız her öğenin simgesini görev çubuğunda yan yana görebilirsiniz.
çalışan programların simgeleri olarak adlandırılan bu bölüm başlat (varsa hızlı başlat menüsü)
ile bildirim alanı arasında kalan bilgisayarda açık pencereleri gösteren kısımdır.
Bir programa ait birden fazla belge açtığınızda ise aynı simgenin açılan belge sayısı kadar
dikey olarak üst üste dizildiğini göreceksiniz. İmleci simgenin üzerine getirdiğinizde belgelerin
o an açık sayfaları yan yana görüntülenecektir.

Bildirim alanı:
Görev çubuğunun sağ köşesinde bilgisayarı açtığınızda aktif hale gelen
yerleşik uygulamalara ait semboller bulunur. bildirim alanı (a) olarak adlandırılan
bu bölümde gizli simgeler (antivirüs programı, grafik özellikleri, işletim sistemi
güncelleme uyarısı vb.) ağa bağlanma durumu (ağ ve paylaşım merkezi), klavye düzeni,
dizüstü bilgisayaralar için batarya (şarj) durumu, ses ayarları (b), işlem merkezi, tarih ve
saat (c) bulunur. Bu sembollerin üzerine fare imleci ile gelip, tıkladığınızda sembol içeriği
düzenlenebilir.

Bildirim alanındaki bayrak sembolü, bilgisayardaki sorunlara ilişkin çözümleri gösteren
iletileri içermektedir. Bu sembole sol tıkladığınızda işletim sisteminin güncelleme
ayarları ve yedekleme gibi sisteme ilişkin güvenlik ve bakım durumu öğrenilebilir. Güncelleme
ile işletim sistemindeki mevcut hatalar düzeltilir, yeni sürücüler bilgisayara tanıtı-
lır ve işletim sisteminin performansı iyileştirilir. Bu nedenle, işletim sistemi, üreticilerinin
önerdiği aralıklarla güncellenmelidir. Güncelleme ancak bilgisayara internet erişimi varken
yapılabilir. Güncelleme seçeneği tıklandığında önerilen güncelleme yazılımı üreticiden
bilgisayara aktarılır ve otomatik olarak kurularak, çalıştırılır.

Hızlı başlat menüsü:
Kullanıcıların kendilerine göre özelleştirdikleri bir alandır. Kullanıcılar
en sık kullandıkları programların simgelerini, başlat menüsünden seçip, sürükleyerek
bu alana bırakabilir. Kullanıcılar hızlı başlat menüsünü isterse hiç oluşturmayabilir.
Geri dönüşüm kutusu: Geri dönüşüm kutusu silinen dosya ve/veya klasörlerin geçici olarak
depolandığı özel bir klasördür. Geri dönüşüm kutusundaki öğeleri tamamen silmek için fareye
sağ tıklayarak “Geri dönüşüm kutusunu boşalt” demeniz yeterli olacaktır. Yanlışlıkla silinen
bir öğeyi geri almak için ise geri dönüşüm kutusuna girip, öğeyi seçerek “Bu öğeyi geri yükle”
sekmesine tıklamanız gerekir. Böylece, öğe daha önceden ait olduğu konuma geri taşınır.
Başlat menüsü: Başlat menüsü, bilgisayarda kurulu programlardan birini çalıştırmaya
veya bunlarla ilgili farklı seçenekleri görüntülemeye, klasör veya belgeleri aramaya yarayan
bölümdür. Bu bölüm ayrıca Windows işletim sistemi fonksiyonlarına erişebileceğiniz menü-
dür. masaüstünüzün sol alt bölümündeki Windows logo tuşu, başlat düğmesidir.

Başlat menüsü görüntülenmediği durumlarda ya da kısa yoldan bu menüye ulaşmak istediğinizde,
klavyedeki Ctrl ve Esc tuşlarına aynı anda basmanız yeterli olacaktır.

Başlat menüsü iki sütundan oluşmaktadır. Sol tarafta sık
kullanılan programların simgeleri sıralanmıştır. Menünün sağ tarafında ise kullanıcının
temel klasörleri (resim, müzik ve belge) ile bilgisayarın denetim masası, aygıt ve yazıcılar,
yardım destek bölümlerine ulaşabilirsiniz. Sağ üst köşede kullanıcı resmi yer alır. Resmin
üstüne tıklayarak kullanıcı hesabınıza ilişkin özellikleri görüntüleyebilir, gerekli düzenlemeleri
(açılış şifresi verme, kullanıcı adı ve resmi seçme vb.) yapabilirsiniz. Menünün
sol sütununda yer alan programlardan herhangi birinin üstüne imleci getirdiğinizde sağ
sütunda bu kez o programda en son çalışılan dosyalar görüntülenecektir. Sol sütunun en
altında program ve dosyaları ara kutusu yer almaktadır. Çalıştırılmak istenen programın
ismini bu bölüme yazmak yeterlidir. Ayrıca yerini bulamadığınız bir dosyayı anahtar sözcükler
kullanarak bu bölümde arayabilirsiniz. 

Alt bölümde kapat düğmesinin yanındaki ok işareti bilgisayarı kapatma
seçeneklerini sunar. Çalışmanızı sonlandırdığınızda kapat menüsünden oturumu kapat seçeneğiyle bilgisayarınızı tamamen kapatabilirsiniz.

Bu sırada kullandığınız dosyaları kaydetmeyi unutmayınız. Eğer bilgisayarınız farklı kullanıcılar tarafından paylaşılıyorsa her kullanıcının bir kullanıcı adı ve şifresi bilgisayarda kayıtlıdır. Bu durumda açık bir bilgisayarda Kullanıcı Değiştir komutuyla kendi hesabınıza geçebilirsiniz. Kilitle seçeneği, bilgisayardaki açık programları veya belgeleri kapatmaksızın cihaza erişimi engeller. Bilgisayarı aktif hale getirmek için tekrar kullanıcı adı ve şifreyle giriş yapmak gerekir. Yeniden başlat komutuyla bilgisayar tamamen kapatılır ve otomatik olarak tekrar açılır. Bilgisayara yeni bir program yüklediğinizde veya güncelleme yaptığınızda söz konusu programların daha düzgün çalışması bakımından sisteminizi yeniden başlatmanız önerilmektedir. Bilgisayarınızı uzun
bir süre kullanmayacağınız zamanlarda güç tasarrufu yapmak için Uyku modunu seçebilirsiniz.

Uyku moduna ilişkin güç seçeneklerini görüntülemek ve düzenlemek amacıyla
bildirim alanındaki batarya simgesine sağ tıklayın. Denetim masasından da ulaşabileceğiniz
bu bölümde, bilgisayarınızın uyku modununa geçme ayarlarını düzenleyebilirsiniz.
Böylelikle bilgisayarınızı belli bir süre kullanmadığınızda sistem otomatik olarak kendini

uyku moduna alacaktır. Uyku modundan çıkmak için klavyedeki herhangi bir tuşa basmanız
yeterlidir. Son olarak Hazırda Beklet seçeneği bir güç tasarrufudur. Uyku modunun
aksine bu seçenekte programlarınız bellek yerine sabit diske kaydedilir. Ayrıca bilgisayarınızın
elektrik bağlantısı da kesilir. Yani uyku modu, hazırda beklet komutuna göre az da
also elektrik harcamaktadır. Bilgisayarınızın başlat düğmesine bastığınızda hazırda beklet
modundan çıkar ve açık bırakılan programlarla tekrar çalışmanıza devam edebilirsiniz.

Windows Gezgini ve Bilgisayar Penceresi
Windows Gezgini, bilgisayarınızdaki klasörler içinde gezinti yapmanızı ve bu klasörlerlerdeki
dosyalara ulaşmanızı sağlayan temel işletim sistemi araçlarından biridir. Gezgini
kısa yoldan açmak için Başlat düğmesine sağ tıklayın ve açılan menüden Windows Gezgini’
ni Aç’ ı seçin. Gezgin penceresi açıldığında bilgisayarınızda bulunan tüm sürücüler
ve ana klasörler listelenir. Bu pencere, kullanıcıya Bilgisayar,
Masaüstü, Kitaplıklar ve Ağ içeriğini sunar. Kitaplıklar klasörü bilgisayarınıza varsayılan
olarak atanan ve Belgeler, Müzik, Resim ve Video klasörlerini içeren bir klasör yapısıdır.
Pencerenin sol tarafında klasör, nesne ve programlar, sağ tarafında ise sol tarafta seçili
klasör veya programın içeriğini gösteren daha geniş bir alan bulunur. Gezgin penceresinde
herhangi bir klasörü açtığınızda, o klasörün içeriği görüntülenir. Sol tarafta sıralanan
program/klasörlere tıkladıkça, o klasörlerin içeriklerini görüntüleyebilirsiniz

Windows Gezgini’ ne ayrıca Başlat menüsünden, önce Programları, daha sonra açılan menüden Donatıları ve buradan açılan menüden de Windows Gezgini’ ni seçerek de ulaşabilirsiniz.

Soldaki listeden Bilgisayar klasörünü tıkladığınızda, bilgisayarınıza bağlı tüm disk
sürücüleri ile diğer donanımlara ait bilgileri görebilirsiniz. Şekil 1.15’ te görüldüğü gibi
bilgisayarınızdaki sürücüler C, D, E gibi harlerle isimlendirilmiştir. C sürücüsü daima
bilgisayarınızın sabit diskini temsil eder. Bunun dışında bilgisayarınızda bulunan veya
sonradan eklenen depolama aygıtları olan DVD, CD-ROM ve USB sürücüleri de farklı
harerle gösterilir. C sürücüsüne tıkladığınızda, sabit diskteki program ve dosyaların hiyerarşik
bir listesine ulaşırsınız. Gezgin penceresinde araç çubuğunun sol tarafında gezinti
düğmeleri bulunmaktadır. Geri ok düğmesini (←) tıkladığınızda önceden bulunduğunuz
ekrana dönersiniz. İleri ok düğmesi (→) ise, Geri düğmesini kullandıktan sonra bir ileriki
ekrana geçişinizi sağlar. Gezinti düğmelerinin yanında Konum/Adres Çubuğu adı verilen
içinde bulunduğunuz klasörün konumunu gösteren bölüm bulunur. Bu çubuğun hemen
yanında konumunu ya da ismini bilmediğiniz belgeleri arayabileceğiniz Arama Kutusu
yer alır. Arama sırasında dosyanın tam adını ya da dosya içinde geçen herhangi bir kelimeyi
kullanabilirsiniz. Pencerenin alt tarafında seçili öğeye ait bilgilerin (seçili nesne,
toplam boyut, vb.) yer aldığı bir Bilgi Bölümü yer almaktadır.

Windows Gezgini’ ni Görev Çubuğu’ na sabitlerseniz, gezgin ikonuna sağ tıkladığınzda son
girdiğiniz klasörleri görebilirsiniz.

Soldaki ana klasörlerin yanındaki ok işaretine tıklayarak alt menülere ulaşabilirsiniz.
Bu esnada Windows Gezgini penceresinin sağ tarafında herhangi bir değişim olmayacaktır.
Dosya ve klasörlerin sağ taraaki alanda görünümlerini değiştirmek için arama
kutusunun altındaki görünüm menüsüne tıklayabilirsiniz. Şekil 1.15’ te sağ üstte menü
elemanları sıralanmıştır. Dosya veya klasörleri; çok büyük simgeler, büyük, orta ve küçük
boy simgeler, liste ve detaylı liste, ayrıntılar (dosya boyutu, oluşturma tarihi, değiştirme
tarihi, biçimi vb.), döşeme, içerik şeklinde görüntüleyebilirsiniz. Eğer çok fazla dosya ve
klasörünüz varsa büyük simgeler seçeneği aradığınız öğelere erişiminizi zorlaştırır. Böyle
bir durumda listeleme seçeneği kullanım kolaylığı sağlayacaktır.

Dosya ve Klasör (Dizin) İşlemleri
Bilgisayarda birbiriyle ilgili bilgi veya komutlar kümesine dosya adı verilir. Dosyalara;
belge, kütük, kitap gibi isimler de verilmektedir. Daha önce de söz edildiği gibi dosyaya,
kullanılan işletim sistemine göre değişen bir isim verilir. Ayrıca her dosyanın, türünü
belirleyen bir uzantısı bulunur. İsim ve uzantı nokta (.) karakteriyle birbirinden ayrılır.
Örneğin, Word gibi bir kelime işlemcide hazırlanan bir belge (doküman) “belge.docx”
şeklinde kaydedilirken, Powerpoint gibi bir sunum programıyla hazırladığınız dosya “sunum.pptx”
şeklinde olabilir. “.exe” program dosyalarına ait uzantılardır.

Dosyalarınızı sıklıkla masaüstünüzde yaratıyorsanız veya masaüstüne indiriyorsanız,
bir süre sonra masaüstünüz kalabalık ve dağınık bir dosya yığını hale gelebilir. Masaüstünde
bulunan dosyalarınızı, masaüstünüzdeki klasörlerde gruplayarak düzenleyebilirsiniz.
Bu gruplandırma işlemi bilgisayarda daha organize çalışmanızı sağlayacaktır. Çalış-
ma odanızdaki fiziksel klasörler gibi, bilgisayarınızdaki klasörler de belirli bir sürücüdeki
program ve belgelerin düzenlenmesine yönelik araçlardır.

Klasör Oluşturma: Yeni klasör oluşturmak masaüstünde boş bir alana sağ tıkladıktan
sonra açılan menüden Yeni daha sonra gelen alt menüden Klasörü seçmeniz gerekir. Klasörü oluşturduğunuzda klasör adı, varsayılan olarak “Yeni Klasör” şeklindedir. Klasöre
isim vermek için fareyle adının üstüne bir kez ya da uzun aralıklarla iki defa tıkladığınızda
veya F2 fonksiyon tuşuna bastığınızda ismin üstünde imlecin yanıp söndüğü görülür. Bu
sırada klasörü adlandırarak ekranda herhangi bir noktaya tıklamanız yeterli olacaktır.

Dosya Oluşturma ve Açma: Dosya iki şekilde oluşturulabilir. Daha önce belirttiğimiz
gibi çalıştığınız program açık haldeyken dosyayı oluşturabilirsiniz. Bunun için araç
çubuklarındaki kaydet komutunu tıkladıktan sonra dosyaya bir isim vermeniz gerekir.
Kullandığınız programın türüne göre bu komut sayesinde dosyanızın bir uzantısı da oluş-
turulacaktır. Ancak isterseniz dosya kaydetme sürecinde açılan menüden dosyayı farklı
bir program türünde de oluşturabilirsiniz. Diğer dosya oluşturma yöntemi ise, klasör
oluşturmadaki basamakları içerir. Masaüstüne sağ tıklayıp açılan menüden
önce Yeni seçeneğini ve alt menüden ise istediğimiz program ismini seçerek (örn. Microsoft
Powerpoint Sunusu) dosya oluşturabilir ve benzer şekilde adlandırabilirsiniz.
Oluşturulan dosyayı açmak için dosya simgesinin üstüne çift tıklamanız yeterlidir.
İşletim sistemi dosyanın ilgili olduğu programla ilişkilendirip programı çalıştırarak seç-
tiğiniz dosyayı açar. Eğer uygun program bulunamazsa kullanıcıya bir program seçmesi
için yeni bir diyalog penceresi açılır. Kullanıcı dosyanın çalışacağı programın bilgisayarda
olduğundan eminse ilgili programı Windows Gezgini penceresinde, sabit disk sürücüsündeki
Program Dosyaları klasöründen seçerek açabilir.

Klasör ve Dosyaları Taşıma ve Düzenleme: Bilgisayarda oluşturduğunuz dosyaları
belli klasörler içine depolayabilirsiniz. Bunun için dosyayı bulunduğu yerden silip yeni
oluşturduğunuz klasöre kopyalamanız gerekmektedir. Dosyayı iki şekilde taşıyabilirsiniz.
Dosyayı taşımak için dosyanın üzerine gelip farenin sol tuşu basılı haldeyken, dosyayı
sürükleyerek istediğiniz klasörün içine bırakmanız yeterlidir. Bu taşıma işleminde dosya
orijinal konumundan tamamen silinir ve yeni konuma taşınmış olur. İkinci taşıma yönteminde,
dosyanın üzerine sağ tıklayıp açılan menüden Kes (kısayol tuşu Ctrl X) seçeneğini
seçmeniz gerekir. Kestiğiniz dosyayı istediğiniz klasörün içinde boş bir alana gelip sağ tıklayarak
bu kez Yapıştır (kısayol tuşu Ctrl V) seçeneği ile klasöre yerleştirebilirsiniz. Benzer
şekilde birden fazla klasörü bir üst klasör yaratarak bunun içinde depolayabilirsiniz.

Dosya aynı sürücüde sürükle/bırak yöntemiyle taşındığında orijinal konumunda silinirken,
farklı sürücüler arasında aynı işlemi yaptığınızda orijinal konumunda silinmeden kalacaktır.

Dosya ve Klasörü Silme:
Kullanıcı silmek istediği dosyanın üzerine fareyle sağ tıklayıp
açılan menüden Sil seçeneğini tıklamalıdır. Her türlü silme işleminde kullanıcının onayı
alınır. Sil seçeneğini tıkladığınızda “Bu dosyayı Geri Dönüşüm Kutusuna Göndermek İstediğinizden
Emin misiniz?” sorusu içeren bir diyalog penceresi açılır. Soruyu “Evet” şeklinde
onayladığınızda daha önce de vurgulandığı gibi silinen öğe geri dönüşüm kutusuna
gönderilir. “Hayır” düğmesi silme işlemini iptal edecektir. Silmek istediğiniz dosyayı fare
ile seçerek klavyedeki Delete (Del) tuşuna basarak da silebilirsiniz.

Dosyayı adlandırmak, ismini değiştirmek, taşımak ve/veya silmek için dosyanın kapalı durumda
olması gerekir.

Denetim Masası
Denetim masası, bilgisayarınızın ayarlarını değiştirmek ve işleyişini özelleştirmek için geliştirilmiş
bir araçtır. Denetim masasına ulaşmak için Başlat menüsünün sağ sütunundan
Denetim Masası seçeneğini tıklayınız. Şekil 1.17’ deki denetim masası penceresinin klasik
görünümünde tüm öğeler simgeleriyle birlikte görüntülenirken, sağ üst bölümde görüntüleme
ölçütünü kategoriğe dönüştürdüğümüzde bu öğeler tıpkı klasörler gibi belli başlıkların
altında toplanır. Bu başlıklar, saat, dil ve bölge seçenekleri, ağ ve internet, donanım ve
ses (yazıcı, görüntü, vs.), programlar (program ekle/kaldır), kullanıcı hesapları, görünüm
ve kişiselleştirme, sistem ve güvenlik ile erişim kolaylığı gibi temel kategoriler bulunur.

Denetim masasında hangi öğeyle ilgili düzenleme yapılacaksa o öğeye ait simge seçilir
ve çift tıklanır. Öte yandan öğeyi tüm pencerede aramak yerine, Denetim Masası penceresinin
sağ üst köşesinde Denetim Masasında Ara kutusuna ilgili kelimeyi (örn. Yazıcı)
yazarak da istenen düzenleme seçilerek devam edilir.
3
İşletim Sistemleri / Ürün Ailesine Göre İşletim Sistemleri
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 17:17:05 »
Günümüzde kişisel bilgisayar alanında çok farklı işletim sistemleri kullanılmaktadır. Bunların
belli başlıları patentli ve tescilli ticari bir marka olup, kullanımları lisansa tabidir.
Örneğin Microsoft firması tarafından geliştirilen, IBM uyumlu PC’ lerde kullanılan Windows
ve Apple firmasının Macintosh için geliştirdiği Mac OS en yaygın kullanımı olan
ticari (kapalı kaynak kodlu) işletim sistemleridir.

Diğer taraftan gönüllü kişiler ile firmaların
ortaklaşa geliştirdiği açık kaynak kodlu, özgür ve ücretsiz (teknik destek hariç) işletim
sistemleri de mevcuttur. Linux bu işletim sistem sistemlerinden biridir. Hem ticari hem
de açık kaynak kodlu işletim sistemlerinin zaman içerisinde piyasaya farklı sürümleri çıkmıştır.

Görüldüğü gibi Windows açık ara farkla pazar payının %90’ dan fazlasını elinde tutmaktadır.
İkinci sıradaki Mac OS ise masaüstü bilgisayarlarda 2010 yılından bu yana yaklaşık
%2’ lik bir artışla teknoloji piyasasında yerini korumaktadır. Linux işletim sistemi
ise artan kullanım eğilimine karşın yine de düşük bir pazar payına sahiptir.
4
İşletim Sistemleri / Kullanım Amacına Göre İşletim Sistemleri
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 17:14:51 »
İşletim sistemleri kullanım amaçlarına göre sunucu, masaüstü, mobil ve diğer işletim sistemleri
olmak üzere dört ana başlıkta incelenebilir.

Sunucu İşletim Sistemleri
Herhangi bir ağ üzerinde bir programı veya bir bilgiyi aynı anda farklı birçok kullanıcı-
ya, sisteme paylaştıran ve dağıtan donanım veya yazılıma sunucu (İngilizce- Server) adı
verilir. Güçlü donanım özelliklerine sahip olan sunucular bir bilgisayar ağına bağlı olarak
hizmet verirler. Örneğin Microsoft firması tarafından geliştirilen Windows NT, Windows
2000 Server, Windows 2003 Server ve Windows 2008 Server sunucu tipi işletim sistemlerine
örnek olarak verilebilir.

Masaüstü İşletim Sistemleri
Masaüstü veya dizüstü bilgisayarlarda kişisel amaçlar için kullanılmak üzere geliştirilmiş
işletim sistemleridir. Ürün ailesi bölümünde detaylı olarak tanıyacağımız Windows ve
Mac OS işletim sistemlerinin bazı sürümleri bu gruba örnek olarak verilebilir.

Mobil İşletim Sistemleri
Akıllı telefon, tablet bilgisayar, kişisel dijital yardımcılar (Personal Digital Assistant-PDA)
gibi taşınabilir cihazlar için geliştirilmiş işletim sistemleri, mobil işletim sistemleri olarak
adlandırılmaktadır. Günümüzde hızla gelişen ve kapsamı genişleyen mobil işletim sistemlerinden
en çok kullanılan ve yaygın olanlar arasında Android ve iOS örnek olarak verilebilir.
Adı geçen bu sistemlere ünitenin sonunda tekrar değinilecektir.

Diğer İşletim Sistemleri
Günlük hayatımızda kullandığımız her elektronik cihazda karmaşık bir işletim sistemi olmayabileceği
gibi işletim sistemleri sadece bilgisayarlara da özgü değildir. Örneğin; fotokopi
makinesi, hesap makineleri, klima, çamaşır makinesi, televizyon, mikro dalga fırınlar
ve DVD oynatıcı/kaydedici, dijital uydu alıcılar gibi birçok elektronik cihazda işletim
sistemi yerine gömülü sistem adı verilen özel amaçları yerine getirmek üzere tasarlanmış
entegre sistemler bulunur.

Gömülü sistemler genellikle daha büyük bir sistemin içinde
“gömülü” olarak çalışırlar. Bu sistemler işletim sisteminin tersine belirgin bir amaç için
geliştirilmiş yazılımlardır ve uzun süre hatasız bir şekilde çalışacağı varsayılan donanımların
içinde yer alır. Bu nedenle, gömülü sistem içindeki yazılımlar, kişisel bilgisayar içindekilerle
karşılaştırıldığında daha bir titizlikle geliştirilip test edilir. Örneğin bir çamaşır
makinesinde, birçok mekanik bölüm olmasının yanı sıra tüm bunları kontrol eden bir
veya birden fazla mikrodenetleyici tabanlı sistem bulunur. Bunlar cihazın beynini oluşturan
ve kullanıcıların basit birkaç komutuyla harekete geçen sistemlerdir. Bu sistemlerde
aynı işletim sistemleri gibi girdi ve çıktılar bellidir ama daha az karmaşıktır. Örneğin; basit
banka işlemlerini yürüttüğümüz bir ATM cihazında kart okuyucu ve tuş takımı sistemin
girdi birimlerini, ekran, yazıcı (makbuz işlemleri) ve parayı aldığımız veya verdiğimiz bölüm sistemin çıktı birimlerini oluşturur. Bu düzeydeki bir cihaz her zaman belli sayıdaki
işlemleri yapmak için geliştirilmiştir. Diğer taraftan daha üst düzey ve karmaşık işlemleri
yerine getirmek için daha önce de açıklandığı gibi mikroişlemciler geliştirilmiştir.
5
İşletim Sistemleri / Tarihsel Gelişimine Göre İşletim Sistemleri
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 17:11:43 »
İşletim sistemleri günümüzde bilgisayar teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte çeşitlilik
kazanmıştır. Bilgisayarın tarihçesine baktığımızda, işletim sistemlerinin de beraberinde
nasıl bir gelişim sergilediğini görebiliriz. Bilgisayarların gelişim dönemi genel olarak altı
nesilde ele alınmaktadır.

I. Nesil (Mekanik ve Elektromekanik)  Bilgisayarlar (1624-1940)
II. Nesil (Vakum Tüplü) Bilgisayarlar (1940-55)
III. Nesil (Transistörlü) Bilgisayarlar (1955-65)
IV. Nesil (Entegre Devreli) Bilgisayarlar (1965-80)
V. Nesil (Mikroişlemcili) BilgisayarlarKişisel Bilgisayarlar (1980-90)
VI. Nesil (Yapay Zekalı) Bilgisayarlar (1990-...)

Birinci Nesil, 1624-1940 yılları arasında çok uzun bir zaman dilimini içine alan mekanik
ve elektromekanik bilgisayar dönemidir. Basit hesap makinesi, programlanabilir hesap makinesi,
analog bilgisayarlar gibi birçok hesaplama cihazlarının icadına şahitlik eden üç asırlık
bu dönemin ardından, 20. Yüzyılın ikinci yarısında II. Nesil İşletim Sistemleri dönemi başlamıştır.
1940-1955 yılları arasına rastlayan bu evre ilk sayısal elektronik bilgisayarın geliştirildiği
ve kullanıldığı dönem olarak bilinmektedir. Amerikalı elektrik mühendisi John Presper
Erkert, ENIAC (Elektronik Sayısal Doğrulayıcı ve Bilgisayar) adını verdiği genel amaçlı ilk
elektronik bilgisayarı 1943’ te geliştirmeye başlamıştır. Bu cihaz, ABD Ordusu’ nun top atış-
ları hesaplamalarına yardımcı olması için silahlı kuvvetlerin desteği ile Pennsylvania Üniversitesinde
4 yıl gibi bir sürede gizli olarak geliştirilmiştir. ENIAC, 30 ton ağırlığında, 167
metrekarelik bir odayı dolduran boyutlarda, içinde yaklaşık 18.000 vakumlu tüp bulunan,
çalışmak için 150.000 watt enerjiye ihtiyaç duyan, saniyede 5.000 işlem yapabilen ve yalnızca
80 karaktere eş veri saklayabilen devasa bir cihazdı. 1947 yılında tam performansla çalışmaya
başlatılan ENIAC, altı kadın operatör tarafından programlanıyordu. Programla yönetimi
ise elle takılıp çıkarılan fişler, kablolar ve kumanda edilen düğmelerden oluşuyordu. ENIAC, II. Dünya Savaşı sonrasında 1955 yılına kadar atom enerjisi
hesaplamalarında, hava tahminlerinde, kozmik ışın çalışmalarında, rastgele sayı üretmede,
rüzgâr tüneli tasarımı gibi daha birçok bilimsel araştırmada kullanılmıştır.

Bilgisayarın gelişim tarihine baktığımızda II. Dünya Savaşı sırasında Alman şifrelerinin kırılmasında gizli bir proje olarak Alan Mathison Turing yönetiminde bir ekip tarafından geliştirilen Turing
makinesi algoritma tarifiyle ilk bilgisayarların kavramsal temelini oluşturduğu söylenmektedir.
Öte yandan söz konusu makina sadece bir işi (kod kırmak) yapmak üzere odaklandığı
için tam anlamıyla ilk bilgisayar olarak adlandırılması hatalı olacaktır.

1955-1965 yıllarını kapsayan III. Nesil İşletim Sistemlerinde işlemci olarak artık vakumlu
tüplerin yerini 1947’ de Amerika’ da Bell laboratuvarlarında geliştirilen transistörler
aldı. Bununla birlikte bilgisayarın hacmi küçüldü, hızı arttı, enerji kullanımı azaldı ve dolayısıyla
maliyeti düştü. Bu dönemdeki ilk bilgisayarlar, bir önceki döneme benzer şekilde
ABD askeri amaçlı üretilmiştir. İlk işletim sistemlerinin ortaya çıkışı da bu döneme rastlar.
1965-1980 yıllarını kapsayan IV. Nesil İşletim Sistemi yüzlerce transistörün birleşimi
olarak tarif edilebilecek entegre devrelerin kullanıldığı bir dönemdir. İlk merkezi işlem birimi
bu dönemde yapıldı. Bu dönemdeki en önemli yenilik, çoklu programlama kavramı-
nın ortaya atılmasıdır. Önceki dönemlerde kullanılan basit işletim sistemlerinde, bellekte
aynı anda sadece bir programın çalışmasına izin verilirdi. İkinci bir programı çalıştırmak
için öncelikle bellekte bulunan ilk program silinmeli ve boşalan alana ikinci program yüklenmeliydi.
Çoklu programlama sayesinde bilgisayarın belleği birden fazla bölüme ayrılmış ve her bölümde başka işin yapılması sağlanmıştır. Bir başka deyişle artık bilgisayar sistemi
aynı anda birden fazla problemi çözebilen daha akıllı bir cihaza dönüşmüştür. Aynı
zamanda bu kuşakta düşük maliyetle yüksek güvenirlik de sağlanmaya başlandı.
1980-90 dönemi olan V. Nesil İşletim Sistemlerinde ise birçok entegre devrenin birleşip
küçültülmüş hali olan mikroçiplerin kullanıldığı modern bilgisayarlar geliştirildi.

Mikroişlemciler sayesinde bu dönemde, işletim sistemi daha hızlı çalışmaya başladı ve
daha fazla program ve bilgi depolayabilen disk ve CD’ ler kullanıldı. Bilgisayarlar fiziksel
anlamda küçüldü ve taşınabilir boyutlara ulaştı. Aynı zamanda bilgisayarlar arası iletişimi
sağlayan ağ sistemleri de bu kuşakta popüler bir kavram olarak ortaya çıktı. Bir sonraki
kuşakta hakim olan yapay zeka kavramı da yine bu dönemde duyulmaya başlanmıştır.
VI. Nesil olarak adlandırılan bugün de içinde olduğumuz 1990 ve sonrası, kendi kendini
denetleyebilen, akıllı ve insanla tam bir uyum içerisinde olabilen zeki makineler, bir diğer
deyişle “yapay zeka” dönemidir.

Bilgisayar sisteminde popüler bir araştırma konusu olan
yapay zeka, ideal tanımıyla; insan zekâsına özgü olan, algılama, öğrenme, fikir yürütme,
problem çözme, iletişim kurma, çıkarsama yapma ve karar verme gibi üst bilişsel işlevleri
veya otonom davranışları sergilemesi beklenen yapay bir işletim sistemidir. Bu kuşak bilgisayarlardan beklenen; üretkenliği en üst düzeylere çıkarmak, insanlığın sorunlarına pratik
çareler bulmak, toplumsal huzur ve güveni sağlamak gibi hedeferdir. Bugün birçok bilimsel
araştırmaya konu olan yapay zeka bilim kurgu filmlerin de popüler konusu haline gelmiştir.
6
İşletim Sistemleri / İşletim Sisteminin Türleri
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 16:50:51 »
İşletim sistemi türlerini üç açıdan ele alacağız. Bunlardan ilki bilgisayarın tarihsel gelişimine
göre, ikincisi kullanım amacına göre ve üçüncüsü de ürün ailesine göre yapılan
sınıfandırmaları esas alır.

Tarihsel Gelişime Göre
• I. Nesil (1624-1940)
• II. Nesil (1940-1955)
• III. Nesil (1955-1965)
• IV. Nesil (1965-1980)
• V. Nesil (1980-1990)
• VI. Nesil (1990-......)

İşletim Sistemi Türleri Kullanım Amacına Göre
• Sunucu İşletim Sistemleri
• Masaüstü İşletim Sistemleri
• Mobil İşletim Sistemleri
• Diğer İşletim Sistemleri

Ürün Ailesine Göre
• Ticari (kapalı kaynak kodlu) İşletim Sistemleri
• Windows
• Mac OS
• Açık Kaynak Kodlu İşletim Sistemleri
• Linux
7
İşletim Sistemleri / İşletim Sisteminin Temel Bileşenleri
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 16:48:26 »
İşletim sisteminin üç temel bileşeni bulunur. Bunlar; kullanıcı arabirimi, çekirdek ve dosya
yönetim sistemidir. Kullanıcı arabirimi işletim sisteminin görünen yüzüdür.
Bu bölümde kullanıcılar yapacakları işlemleri fare ve klavye gibi çevre
birimleriyle komutlar vererek gerçekleştirir.

İlk dönem bilgisayarlarda söz konusu komutlar yazılı olarak yapılıyordu. Günümüzde
sesle veya ekrana dokunarak da bilgisayara komut verebiliyoruz. Bugünkü bilgisayarlarda
ise kullanıcı arabirimi artık grafiksel bir arayüz formundadır. İşletim sistemini bir arabaya
benzetirsek, direksiyon, vites kolu ve pedallar gibi sürücünün arabayı kumanda ettiği
bölüm aracın kullanıcı arabirimidir. Çekirdek ise işletim sisteminin görünmeyen yüzü
ve kalbidir. Grafiksel kullanıcı arabirimi ile bilgisayar donanımı arasındaki bu bölüm,
kullanıcı arabirimi tarafından verilen komutları donanıma iletir ve yaptırılmasını sağlar.
Bir diğer deyişle, çekirdek donanımla iletişim kurma işlevini üstlenir. Araba örneğinde
çekirdek, arabanın motoruna benzetilebilir. İşletim sisteminin dosya yönetim sistemi ise
bilgisayar sistemindeki dosyaları düzenleme ve yönetmeden sorumlu bölümdür. Bilgisayar
ortamında hazırladığınız belgeler, programlar dosyalar halinde toplanır. Dosyaların
isimlerinin yanı sıra birçok dosya türü bulunur ve her biri ayrı bir uzantıya sahiptir. Dosya
isimleri, erişimi kolaylaştırmak amacıyla kullanıcılar tarafından verilir. Dosya uzantıları
ise dosyanın hangi program tarafından açılacağını belirler. İşletim sisteminin bu temel
bileşenleri kapsamında bilgisayar ve çevresindeki tüm birimleri yöneten işletim sisteminin
belli başlı görevleri bulunmaktadır. Bunlar; işlem ve süreç yönetimi, bellek yönetimi,
giriş-çıkış işlemleri yönetimi, dosya ve klasör yönetimi ile hata durumlarını tespit etme ve
güvenlik fonksiyonu oluşturabilmedir.

İşlem ve Süreç Yönetimi
Zaman uyumu veya zaman paylaşımı olarak da adlandırılan bu işletim sistemi fonksiyonu,
merkezi işlem birimi ve bellek gibi donanım kaynaklarının, uygulama programları
tarafından paylaşımlı olarak kullanımına işaret eder. İşletim sistemi, uygulama programlarının
belli bir sıra ve sürede çalıştırılmasını organize eder. Diyelim ki, internette gezinti
yaparken, aynı anda bilgisayarınızdan müzik dinliyorsunuz ve İnternetten seçtiğiniz bir
resmi yazıcıya yolluyorsunuz. Burada saydığımız üç işlemin aynı anda gerçekleştirilmesi
işletim sistemi sayesinde düzenlenir ve yapılır. Örneğin resmi bastırmak için yazıcıya
yolladığınızda, işletim sistemi önce bir yazıcı seçer. Ardından bilgisayara, seçilen yazıcıyı
yöneten ve yazıcı sürücüsü adı verilen programı çalıştırmasını söyler. Fotoğraf yazıcıda
basılırken, siz müziğinizi dinlemeye ve internette gezinmeye devam edersiniz.

Bellek (Hafıza) Yönetimi
İşletim sistemi, her programa yeterli sistem kaynağını ayırmakla görevlidir. Bilgisayarımızda
programların ve aygıtların kullanımı için ayrılmış mekanizmalara sistem kaynağı adı verilir.
Örneğin bilgisayarın belleği bir sistem kaynağıdır. Sabit disk veya işlemci üzerinde ayrılan
alan bir sistem kaynağıdır. Dolayısıyla işletim sistemi aynı zamanda ana belleği de yönetir.
Tüm çalışan programların, kullandıkları veri ve alan bilgileri ana bellekte tutulur. İşletim
sistemi, belleğin hangi kısmının hangi program tarafından kullanıldığını, bellekteki doluluk
ve boşluk oranını kesintisiz takip eder. Bu sayede bir program sonlandığında veya işlem
bittiğinde bellekte kapladığı alan boşaltılıp diğer işlemlerin çalışabilmesi için yeni alan yaratılır.
İşletim sistemi gerektiği zaman, ana bellek ve ikincil bellek arasında getir-götür (swap)
işlemi yapar. Böylece hemen gerekli olan program ve veri ana bellekte, diğerleri diskte saklanarak
toplam bellek boyutu arttırılır. Kısaca, kaynak yönetimi fonksiyonu ile işletim sistemi
bilgisayardaki sistem kaynaklarının verimli ve adil bir biçimde kullanımını düzenler.

Giriş-Çıkış İşlemleri Yönetimi
Giriş/Çıkış birimi bilgisayarı dış dünyaya bağlar. Bu sayede, bilgisayara program ve veri
yüklenebilir ve bilgisayardaki veriler dışarı alınabilir. Bilgisayara bilgi giriş ve çıkışı yapan
bu birimlere çevre birimi adı verilir. Bilgisayara giriş yapan çevre birimleri klavye, tarayıcı,
fare, mikrofon, kamera gibi temel bilgisayar elemanlarıdır. Çıkış birimleri ise monitör, yazıcı
ve hoparlör olarak sıralanabilir. İşletim sistemi çevre birimleri ile bilgisayar arasında
veri aktarım işlevini üstlenir. İşletim sistemi çevre birimlerinin çalışabilmesi için sürücü
adı verilen öğeleri de bünyesinde bulundurur. Bu sayede işletim sistemi, bilgisayar ilk açıldığında
makineye takılı çevre birimlerini tanır ve kontrol eder.

Dosya ve Klasör Yönetimi
İşletim sistemi dosyaların bir dizin ya da klasör altında toplanarak saklanması, düzenlenmesi
(türü, oluşturma tarihi, değiştirme tarihi, boyutu vb.), erişimi, kopyalanması, yerinin
değiştirilmesi, adının değiştirilmesi, silinmesi gibi görevleri yerine getirir. Ayrıca dosyaların
ikincil bir bellekte (CD/DVD, taşınabilir disk, harici sabit disk, durağan sürücü vb.)
saklanmasını görevini de işletim sistemi üstlenmiştir.

Hata Bildirimi ve Güvenlik Fonksiyonu
İşletim sistemi program ve donanımlarda ortaya çıkacak hata durumlarını tespit eder ve
gerekirse kullanıcıyı uyarır. İşletim sisteminin güvenlik fonksiyonu birden fazla kullanıcının
aynı bilgisayarı kullanması veya bilgisayar ağı ortamında kullanıcıların sistemi paylaşması
durumlarında devreye girer. Verilere ortak erişim sağlama durumunda, diğer kullanıcıların
verileri değiştirmesi veya silmesi işletim sistemiyle engellenir. Bunu işlevsel kılabilmek için
her kullanıcı aynı bilgisayara kendi tanımladığı bir kullanıcı adı ve şifre ile erişir. İşletim
sistemi sayesinde aynı bilgisayarda tanımlı her kullanıcı için ayrı bir çalışma ortamı bulunur.

Kısaca, işletim sisteminin güvenlik fonksiyonu, başka kullanıcılar tarafından bilinçli ya da
bilinçsiz olarak programların/dosyaların kullanılmasını, silinmesini veya bozulmasını önler.
8
İşletim Sistemleri / İşletim sistemleri
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 16:45:11 »
İşletim sistemleri, bilgisayar biliminde en temel ve kapsamlı konulardan biridir. Bu bakımdan
bilgisayar sistemlerini genel olarak anlamak, işletim sisteminin rolünü kavramaya
da yardımcı olacaktır. Bilgisayar en basit tanımıyla, eldeki verileri (bilgi) önceden yüklenmiş
belirli programlara göre matematiksel işlemler kullanarak işleyen, sonuç çıkaran ve
bu bilgileri uygun ortamlarda saklayan, istenildiğinde geri getirebilen elektronik bir cihazdır.

Bilgisayar sistemi genel olarak dört birimden oluşur:
Donanım, Sistem Yazılımları, Uygulama Programları ve Kullanıcılar.

Bilgisayar donanımı merkezi işlem birimi, bellek ve Giriş/Çıkış birimleri (klavye,
fare, tarayıcı, mikrofon, kamera, yazıcı, vb.) gibi bir bilgisayarı oluşturan fiziksel parçaların
genel adıdır. Bir başka ifadeyle, donanım bilgisayarda gözle görülür, elle tutulur her
türlü elektronik ve elektromekanik nitelikli öğelerdir.

Bilgisayar üzerindeki yazılımları iki temel kategoride ele alabiliriz.

Uygulama programları/yazılımları bilgisayarın çalışabilmesi ve istenilen işlemleri yapabilmesi için geliştirilmiş programlardır.

Kişisel ve iş yaşamımızda kullandığımız tüm yazılımlar bu sınıfa girer. Bunlar metin
işleme yazılımları (Word, Notepad vb.), medya oynatma programları (Windows media
player, QuickTime Player, RealPlayer, vb.) internet tarayıcıları (Chrome, Firefox, Internet
Explorer, Opera, Safari vb.), çizim programları (Paint, Photoshop), iletişim programları
(Outlook, Skype vb.), veri tabanı sistemleri gibi herhangi bir görevi gerçekleştirmek üzere
özel olarak geliştirilmiş uygulama programlarıdır. Bu programlar kullanıcıların özelleştirilmiş
işlerine çözüm sağlayan yazılımlar olarak da bilinmektedir.

Sistem yazılımları ise bilgisayar sisteminin genel işlerinden sorumludur. Bunlar uygulama
yazılımlarının çalışması için gerekli altyapıyı oluşturur. Sistem yazılımlarını, iş-
letim sistemi ve yardımcı yazılımlar olmak üzere iki genel kategoriye ayırabiliriz. Hizmet
yazılımları olarak da adlandırılan yardımcı yazılımları, işletim sistemiyle ve uygulama
yazılımlarıyla karıştırmamak gerekir. Yardımcı yazılımlar, bilgisayar sistemini kurmaya
yarayan ancak işletim sisteminin içinde olmayan yazılımlardır. Dosya kopyalama, disk
formatlama, modemle haberleşme ve veri iletişim etkinlikleri yardımcı yazılımlar sayesinde
gerçekleşir.

İşletim sistemi en önemli sistem yazılımıdır ve bilgisayar sisteminin genel işlerini
kontrol eden ve düzenleyen bir dizi programdır. Açıkça, işletim sistemi kullanıcı ile bilgisayarı
oluşturan donanım ve yazılım nitelikli kaynaklar arasında iletişimi yönetmek ve
birlikte çalışabilirliği sağlamak için platform hazırlar. Örneğin bir kullanıcı aynı anda birçok
işi bir arada yapmak isteyebilir. Bir yandan bir metin yazarken bir yandan internette
arama yapabilir ve bulduğu fotoğrafı kaydedip, ardından üzerinde çalıştığı yazıya bunu
yerleştirmek isteyebilir ve bu sırada başka bir belgeyi de yazdırmak isteyebilir. Bütün bu
işlemler bilgisayar sisteminde tam bir koordinasyonla yapılır. Söz konusu koordinasyon,
işletim sistemi denen yazılımlarla gerçekleştirilir. Tüm bu ve benzeri işleri yaparken işletim
sistemi bilgisayar kaynaklarını en etkin ve verimli biçimde kullanmaya gayret eder.
Her bir uygulamanın, merkezi işlemciden ihtiyaç duyacağı düşünme süresini tespit eder,
ayarlar ve istenen işlemleri aksatmadan tamamlar. Bunun beraberinde belleği yönetirken,
ekran, modem gibi harici birimlerin de çalışmalarını düzenler ve kontrol eder. İşletim
sisteminin; kolay ve hızlı kullanım, kaynak verimliliği gibi ölçütlerinin yanı sıra bilgisayar
ortamında saklanan verileri ve bilgileri bozulmalara karşı koruma ve izinsiz erişimleri engelleme
gibi işlevleri de bulunmaktadır. Tüm bu rolleri dikkate alındığında; işletim sistemi
bilgisayar açılırken hafızaya yüklenen, bilgisayar sistemini oluşturan donanım kaynakları
ve yazılımı, kullanıcılar arasında kolay, hızlı, etkin ve güvenli bir biçimde paylaştıran,
düzenleyen ve yöneten genel amaçlı bir sistem yazılımıdır.
9
Misâl Fiiller / Misâl fiiller nedir?
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 14:51:31 »
Arapçada  yapısında  illetli  harf  (و، ي ، ا  ) bulunan fiilleri mu‘tell olarak tanımlamıştık. 
Mu‘tell fiiller grubunun ilk ögesi misâl fiillerdir.

Bu fiillerin ilk harfi, yani fâu’l-fi‘l’i illetlidir.
Misâl fiiller, illetli harfin vav (و) ya da ye (ي) oluşuna göre ikiye ayrılır.

İlletli harfi vâv olan misâl fiillere misâl-i vâvî; 
illetli harfi ye olan misâl fiillere ise misâl-i yâ’î adı verilir.
10
Mehmûz Fiiller / Mehmûz Fiillerin Mâzî ve Muzâri Çekimi
« Son İleti Gönderen: Ders Hocası Bugün, 14:39:42 »
Mehmûz  fiilin  mâzî  (di’li  geçmiş  zaman)  ve  muzâri  (geniş  ve 
şimdiki zaman) çekimi, tıpkı sâlim fiilin mâzî ve muzâri çekimi
gibidir.

Mehmûz fiillerin mâzî olumsuz çekiminde başlarına ما;
muzâri olumsuz çekimlerinde ise başlarına لا olumsuzluk edatı getirilir.
Sayfa: [1] 2 3 4 5 6 ... 10