Ana Sayfa

Reklam

Ebced hesabı

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

Çevrimdışı Asilzade


  • Asilzade
  • *****
  • Cinsiyet: Bay
  • Yer: Kahramanmaraş
  • 1247
  • Reklam
    Bu Konu Faydalı mı?
  • +108/-0
  • Asalet Ahlakın Temelidir
Ebced hesabı
« : 29 Nisan 2009, 15:46:17 »
Ebced hesabı, Ebced rakamlarını kullanarak kelimelerin sayısal değerini bulmaya denir. Arap alfabesiyle yazılan bir yazıdaki harflerin sayısal değerlerinden (cifr) tarih bilgisi gibi gizlenmiş bilgileri çıkarmaya yönelik çalışma yapanlar da olmuştur. Hâdiselerin vukuu zamanının tesbiti için harflere izafe olunan kemiyete denilir.
Yahut diğer bir tarif ile, bir hadiseyi tevrih için kullanılan ve rakamları harften ibaret olan bir hesaptır. Buna "hesâb-ı cümel" de denilir. Arap ebcedinin İberî ve Aramî elifbasından alındığına şüphe yoktur. Fakat Araplar, diğer Sami lisanları bilmedikleri ve Araplıklarıyla iftihar ettikleri cihetle bu sekiz kelimenin menşei hakkında hurâfî bir takım tevile giriştiler. Mesela bu kelimeden altısının (Meyden) hükümdarlarından altı kişinin adı, yahut altı şeytanın veyahut hafta günlerinin ismi olduğunu söylerler.1 Bizzat Arap nahivcilerinden "Müberred" ve "Seyrafi" gibi anlayışlı alimler, bu tefsir ve tevillerin hurâfî olduğunu, ebcedi teşkil eyleyen kelimelerin fi’l-asl ecnebi bulunduğunu söylemişlerdir. Sonraları bu kelimeler muska, vefk gibi şeylerde kullanılmış ve her birine adedî bir kıymet verilmiştir.

Bazı yazarlar kitaplarının içindekiler bölümünde veya akrostiş gibi şiir içine tarihleri gizlemek gibi denemeler yapmışlardır.


 Ebced hesabında da yöntem

Alfabenin her harfine bir sayı değeri vermek; ve bir kelimeyi oluşturan harflerin toplam sayı değerini, anlatılmak istenen bir olayın tarihine denk düşürmektir. Böylece, ebced hesabıyla belirli bir tarihi anlatan kelimelere veya satırlara baktığımızda karşımızda herhangi bir rakam göremeyiz; kâğıdı, kalemi de ele alıp o kelime veya satırın her harfinin sayı değerini özel şekilde birleştirerek sonucu bulmamız gerekir.

Ebced hesabında harflerin sayısal değerleri Arap alfabesinde sıraya göre değil, İbranice ve Süryanice'deki sıralamaya göredir. Ebcede göre harflerin sırası ve değerleri söyledir:


   elif: 1  be: 2    cim: 3   dal: 4   he:  5   vav: 6   ze: 7     ha:   8     tı: 9 
 
   ye:  10  kef: 20  lam: 30  mim: 40  nun: 50  sin: 60  ayın:70   fe:   80    sad: 90
   kaf:100  rı: 200  şın: 300  te: 400 se:  500 hı: 600  zel: 700 dad:   800  gayın: 1000

Arapçada kullanılmayan ve özellikle Farsca'dan alınıp Osmanlıca'da kullanılan pe, çim, je, gaf harfleri sırasıyla be, cim, ze ve kef eşit sayılır.

Ebced hesabını akılda tutmak için bir anlamı olmayan ve sadece hatırlayıcı olarak kullanılan kelimelerden bir cümle oluşturulmuştur: bu

 'ebced', 'havvez', 'huttî, 'kelemen', 'sa'fes', 'karaşet', 'sehhaz', 'dazıg'
cümlesidir.

Bu harflerin tekabül ettiği değerleri bir arada özel sekilde birleştirerek bir olayın oluş tarihini belirtmeye 'ebced hesabıyla tarih düşürmek' veya daha kısaca 'tarih düşürmek' adı verilir. Ancak bu birleştirme bazan karmaşıktır ve tarih düşürmenin çeşitli değişik yöntemleri ve yolları vardır. Bunların en önemlileri şunlardır:

a: Tarih-i tam: Bir mısra ve beyitin bütün harfleri (tam olarak) hesaba katılır. Örneğin Sururi bir ayyakkabı hırsızının camiden yalınayak kaçışına tarih düşürmesi şöyledir:

  Gelmiş idi cami-e bir bi-namaz
  Sârik imiş kim yiye yazdı dayak
  Söyledi târihini kayyim anın
  Kaçdı pabuç hırsızı yalın ayak

Son mısranın bütün harflerinin değerleri toplanınca 1212 sayısı elde edilir. Bu sayı 'tarih-i tam' yöntemine göre elde edilmiş olan Hicri tarihdir.

b: Mücevher: Bir mısranın veya beyitin sadece Arap alfebesinin noktalı harflerinin hesaba katılması ile tarih düşürülmesidir. Buna 'cevher', 'cevherin', 'mu'cem' ve 'menkut' adları da verilir ve tarih düşüren kimse bu kelimelerden birini şiirinde kullanmak suretiyle tarih düşürme türüne işaret düşer. Yine Sururi'den

  Güş iden tarihi menkutum güler ahvâline
  Kıldı Vehbi nüş-i sebha ile kendin maskara

beyitinin son mısraında bulunan noktalı Arapça harflerinin değerlerinin toplamı 1204 olur ki bu Vehbi'nin kendini maskara ettiği tarihi verir.

c: Tarih-i muhmel: Bir mısranın veya beyitin Arap alfebesinin sadece noktasız harflerinin hesaba alınması ile elde edilir. Örnek Sururi'nin şu mısraıdır:

   Fer verir mihr ile Galib gibi paşa sadre

Noktasız Arapça harflerin değerlerinin toplamı 1239 olur ve bu Galib Paşa'nin sadrazam olduğu Hicri yıl tarihidir.

d: Du'ta tarih düşürme: Bir beyitin her iki mısraında da ayni tarih bulunur yani iki değişik şekilde tarih düşürülür. Örneğin

   Ben de Nevres söyledim sal-i zafer tarihini
   Kal'a-i Sivastopol alındı seyf-i harb ile

Burada 'tarih-i tam' usulu kullanılarak birinci mısradaki harf değerleri 1271 tarihini verir ve yine ayni usulle ikinci mısra da 1271 tarihini gösterir.

e: Lafzen ve manen tarih düşürme: Bu usulde hem olayın açıkca tarihi söylenir ve hem de 'tarih-i tam' usulu ile tarih düşülür. Örneğin tarihci Hakim Efendi Hicri 1168'de soğuktan Haliç'in donması üzerine düşürdüğü tarih

    Buz üstünden geçen geldi bana yaz dedi tarihin
    Deniz altmış sekizde dondu buzdan ben-deniz geçtim     
 
f: Tamiyeli tarih düşürme: Bu usulde bir mısradaki Arapça harflerinin ebced değerlerinin toplamı bazan belirtilmek istenilen tarihten noksan veya fazla olabilir ve bu noksanlık ve fazlalık bir bilmece gibi beyitten ortaya çıkarılması gerekir. Yine Sururi'nin bir dörtlüğünü örnek verelim:

     Nice kendi gibi iri sıçanı
     Bir ısırmakla iki böldü kedi
     Kuyruğu dikti dedim tarihin
     Farenin hasretinden öldü kedi

kıtasının dördüncü mısraı kedinin ölüm tarihini vermektedir. Burada 'tarih-i tam' usulu ile ebced hesabı şöyle yapılmıştır: فاره نك farenin: 80 + 1 + 200 + 5 + 50 + 20 = 356 حسرتندن hasretinden: 8 + 60 + 200 + 400 + 50 + 4 + 50 = 772 اولدى öldü: 1 + 6 + 30 + 4 + 10 = 51 كدى kedi: 20 + 4 + 10 = 34 Bu sayıların toplamı 1213 yapar. Ancak 'kuyruğu dikti' cümlesi bunu değiştirir. Dikilmiş kuyruk 1 değerde olan elif harfini ifade ettiği için, bu toplam sayıya 1 ekleneceğini ima edilir. Böylece kedinin ölüm yılı için düşürülen tarih, 'tarih-i tam' değerinden 1 fazla olarak 1214 olur.

'Ebced hesabıyla tarih düşürme' usulünde bir de 'lugazli tarih düşürme' yöntemi vardır. 'Lugazli tarih düşürme' usulünde tarih bilmeceli (lugazlı) olarak ortaya çıkar ve harflerin ebced hesabı sayı değerleri kullanılmayabilir. Örnek:

    Bir, iki, iki delik
    Abdulmecid oldu melik

Şair veya ebced-han (ebced söyleyen kimse), beytin ilk mısraında lugazlı (bulmacalı, bilmeceli, şifreli ve esprili) bir tarih düşürme sanatı sergilemiştir: Bir (1), iki (2), iki delik (55), yani 1255. İlk mısradaki iki delik sözü, iki tane ortası delikli sifir gibi yazılan Arapça (ve elbette Osmanlıca) sayı olan 55 rakamına işaret etmekte ve ikinci mısra ise olayı haber vermektedir. Böylece Sultan Abdulmecid'in tahta çıkışına Hicri Takvim'e göre 1255 olarak tarih düşürülmektedir.

Bu ince yöntem, çeşme, cami, medrese, han, hamam, kale, mezar... kitabelerinde; birçok tarihî olayın, kitap telif ve istinsahlarının, şahısların doğum ve vefatlarının tesbitinde o kadar çok kullanılmıştır ki, ebced hesabını bilmeden onları anlamak ve onlardan faydalanmak imkânsız hale gelmiştir.
---------
1) Ebced Maddesi, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Cilt 1, s.493



 Örnekler  [değiştir]Ebced hesabı ile tarih düşürmenin ustadı sayılabilecek şair Sururi'nin hicivleri ebced hesabı ile tarih düşürmenin en güzel örnekleridir. Bunlardan birkaçı ve düşürülen tarihler aşağıdadır:

 -          Kel Memiş gelmemişe döndü cihâna sad hayf            1195
 -          Kara kuru karı aldı Nu'man                                    1189
 -          Yıkıldı mektebin sakfı yapıldı gönlü sibyanın              1202 
 -          İtdi İslâmbol'ı sûzân fukarânın âhı                          1196
 -          Noktalı harf ile yazdım tarih
            Salıverdi Köse'nin oğlu sakal                                 1190
 -          Kör Ali dinledi Sağır Veli'den tarihin
            Kel kızın aldı Çolak Hamza Topal Osman'ın               1191
 -          Şii're heves eylemiş Ahmed Paşa
            Vezn-i kelamında ne ser var ne bün
            Harf-i mücevher ana tarihtir
            Müfteilün müfteilün failun                                   1190
 -          Kesdiler Mustafa Ağa başını                                1191

 Nerelerde kullanılmıştır?
Örnek olarak Mimar Sinan, eserlerinde, boyutların modüler düzeninde çok sık kullanılmıştır. Temeli İslâmi kavramlardan oluşan bu hususa birkaç misal verelim: Süleymaniye’de zeminden kubbe üzengi seviyesi 45, kubbe alemi 66 arşın yüksekliktedir. Ebced'e göre "Âdem' 45, "Allah" lafzı da 66 etmektedir. Yine Selimiye'de de kubbeyi taşıyan 8 ayağın merkezlerinden geçen dairenin çapı 45 arşındır. Kubbe kenarı zeminden 45, minare alemi buradan itibaren 66 arşındır. Süleymaniye ve Selimiye'nin görünen silüetleri 92 arşındır ki, bu da "Muhammed" kelimesinin karşılığıdır.


 Ebced hesabı ve Kabalizm 
Kabalizm, Aramice alfabeye ebced sistemine benzer şekilde sayısal değerler vermiş ve benzer amaçlarla kullanılmıştır...


 Kaynakça 
Bilgi Dağarcığı-Ebced Hesabı
mor'a doğru:ebced hesabı
Ebced Hesabı İle Tarih Düşürme Sanatı -1-
Ebced Hesabı İle Tarih Düşürme Sanatı -2-


ASİLLER ŞIMARMAZ. ASİL AZMAZ. BAL KOKMAZ. KOKARSA TEREYAĞI KOKAR. ASLI AYRANDIR ÇÜNKÜ.


 

Şu konular da ilginizi çekebilir:

  Konu / Başlatan Yanıt Son İleti
0 Yanıt
1333 Gösterim
Son İleti 05 Temmuz 2008, 18:10:15
Gönderen: RABİA
0 Yanıt
1500 Gösterim
Son İleti 27 Mayıs 2013, 22:10:27
Gönderen: Bilgecan
0 Yanıt
3272 Gösterim
Son İleti 10 Haziran 2013, 11:01:11
Gönderen: busegül
0 Yanıt
1162 Gösterim
Son İleti 02 Ocak 2014, 21:20:46
Gönderen: D®agon